Bu dönemde yaşanan çoğu problemin temeli anne- baba ve ergen arasında sağlıklı iletişim kurulamamasına dayanmaktadır. Ergenlik başlangıcından bir yıl öncesinde çoğu şey yolunda giderken; anne-babalar bu iletişim kopukluğuna bir anlam veremezler. Düne kadar söz geçirebildikleri çocuk, bugün kah isyankar bir gence kah alıngan bir çocuğa dönüşmektedir.

Tüm bunlar göz önüne alındığında; bu alanda yazılmış nitelikli kitaplar çoğu konuda ebeveynlere yol gösterici olabilmektedir. Adem Güneş’in Ergenlik Döneminde 100 Temel Kural isimli kitabı bunların arasında en iyi örneklerden biri.

Kitap, yazarın 100 Temel Kural başlığı altında kaleme aldığı diğer kitaplar gibi oldukça anlaşılır bir dilde yazılmış. Adem Güneş, nokta atışı ile ailelerin çocuklarında gözlemleyip anlam veremediği hal ve tavırlara açıklama getirmiş. En önemlisi İsyankarlık olarak tanımlanan, yasak ve cezalarla bastırılmaya çalışılan sorunların çözümü için anne-babalara belki de daha önce bakmadıkları bir pencere açmış.

Kitabın içeriğinde, dünden bugüne yaşanan sorunlarla birlikte günümüz dünyası ile ortaya çıkan güncel sorunların (internet bağımlılığı vb.) çözümüne de yer verilmiş.

Ergenlik dönemini yaşayan aileler ve bu döneme yaklaşan anne babalara ön bilgilendirme olması açısından oldukça katkı sağlayacak bir kitap: Ergenlik Döneminde 100 Temel Kural.

Ailelere ve ortaokul- lise dengi okullarda çalışan meslektaşlarıma şiddetli tavsiyemdir. İyi okumalar…

Ergenlik Döneminde 100 Temel Kural yazısı ilk önce Aile Kafe üzerinde ortaya çıktı.

Psikoloji tarihinde hayvanların davranış yönlendirmesi için sıkça başvurulan bu yöntemler çocuk eğitimine uyarlanmaya çalışılırken vahim sonuçlar ortaya çıkarabilmektedir. Diğer canlılardan sahip olduğu; akıl, onur, kalp ve vicdan ile ayrılan insan bilhassa çocukluk döneminde yaşadığı olumsuz deneyimlerin acısını yaşamı boyunca taşıma riski ile karşı karşıya gelmektedir. Bu olumsuz deneyimlerin başında şimdilerde eğitimin ayrılmaz bir parçası sayılan cezalar gelmektedir.

Çocuk Terbiyesinde Ceza Kullanımının Doğuracağı Olumsuz Sonuçlar

Ceza, bir başka anormal davranışı tetikler

Ceza ile eğitilmeye çalışılan çocukların birçoğu yaşadığı olumsuz yaşantı içerisinde gururunu korumaya çalışır. Bu sebeple, o an aldığı ceza ile davranışı tekrarlamaktan vazgeçse de yaşadığı kırgınlığı başka bir olumsuz davranış ile ortaya koyar. Ceza aldıkça davranışları daha da kötüye giden çocuğunun yaşadığı kısır döngüyü fark edemeyen anne babalar, çare olacağını düşündükleri yöntemi ısrarla uygulamayı sürdürürler.

Ceza, utanma hissini yok eder, vicdanı köreltir

Çocuğun davranışını şekillendirmeye çalışırken uygulanan cezalar bir süre sonra etkisini kaybeder. Hata yaptığında sürekli aşağılanan, şiddet gören çocuk bir zaman sonra –kendini korumak adına- bu uyaranlara karşı kendini kapatacaktır. Anne-babaların “Ne yapsam, ne söylesem işe yaramıyor” diye isyan ettikleri durumlar aslında tam olarak da cezanın çözüm yöntemi olarak kullanılması sebebiyle ortaya çıkmaktadır.

Ceza, “ezilmişlik” duygusunu oluşturur

Ceza, “güçlü ve zayıf” kavramlarına dayanan bir sistemdir. Şöyle ki, güçlü olan cezalandırır, zayıf olan boyun eğer. Aldığı cezalar sebebiyle, kendini ifade edemeyen, kendini savunamayan ve çaresiz kalan çocuklar ileriki yaşamları boyunca da başlarına gelebilecek haksızlıklar karşısında sessiz kalma potansiyeli taşıyacaklardır.
Okulda, sosyal çevresinde geri planda kaldığından hatta kendini ezdirdiğinden şikâyet ettiğimiz çocuklarımız ne yazık ki; bu hale erken çocukluk yaşantılarında aldığı cezalar sebebiyle gelmektedir.

Ceza, kontrolsüz öfkeyi körükler, nefret duygusunu besler

Aldığı cezanın etkisiyle ezilmişlik duygusu yaşayan çocuk, kendini ifade edemezse bastırdığı duygular öfke ve nefret olarak ortaya çıkabilir. Sosyal yaşam içinde ya da okullarda baş edilemediği söylenen, arkadaşlarına korkusuzca şiddet uygulayan çocuklar, ne yazık ki, benzer bir tavrı aile içinde yaşamaktadır.

Ceza, ikiyüzlülüğe ve yalana kapı açar

7 yaşın altındaki çocuklar; yaptıkları davranışları ve kendi benliklerini birbirinden ayırma idrakine sahip olmadıklarından aldıkları cezayı daha ağır algılarlar. Cezayı neden aldığını idrak edemeyen, davranışın yanlış olduğunu vicdanen kabullenememiş çocuklar; sevilmeme ya da ceza korkusuyla ikinci bir kimlik geliştirirler. Bunun sonucunda da, var olan duruma göre şekil alan, sağlıklı kimlik gelişiminden yoksun, en mühimi de doğru söyleyip söylemediklerinden emin olunamayan birer birey halini alabilirler.

Ceza, ceza verenin saygınlığını azaltır

Ceza, kim tarafından uygulanırsa uygulansın çocuk için yıkıcı etkiye sahiptir. Bir de bütün varlığı ile bağlı olduğu anne-babası tarafından cezalandırılmak çocuğun gözündeki “anne-baba” algısını yıkmaktadır. Anne-babasına karşı hissetmesi gereken sevgi ve güven duyguları önce zarar görmekte ilerleyen yıllarda ise tamamen ortadan kalkmaktadır.

Ceza alan ceza vermeyi öğrenir

Ceza ile eğitim trans-jenerasyon özelliği taşır. Diğer bir ifadeyle; ailede görülen özelliklerin çocukta da ortaya çıkması durumudur. Ne yazık ki, çocuğuna ceza veren, şiddet uygulayan anne-babaların çocukluk yaşantılarında benzer durumları yaşamış oldukları görülmektedir. Ceza ile eğitilen bireyler ilerleyen yıllarda, yalnızca çocuklarına değil; eşine, çalışanlarına ceza vermekte hiçbir mahsur görmemektedir.

Bir kabahatin cezalandırılabilmesi için kişinin cezai ehliyetinin olması, yaptığı hatanın kasıt içermesi ve kişinin davranışının sonuçlarını üstlenebilecek yeterlilikte olması gerekmektedir. Bu da bir çocuk için ancak ergenlik dönemi sonlarına denk gelmektedir. O yaş dönemine kadar ceza ile eğitilen çocukların ruhlarının, güven duygularının ve en çok da onurlarının zarar gördüğü gerçeği bu denli ortadayken; aile içinde ve okulda uygulanan yöntemleri bir kez daha gözden geçirmek gerekmektedir.

Yaralanılan Kaynaklar

Pedagog Adem Güneş – Çocuk Eğitiminde Pozitif İletişim, 2015.
Pedagog Adem Güneş – Çocuk Eğitiminde Doğru Bilinen Yanlışlar, 2015.
Yrd. Doç. Dr. Bünyamin Çetinkaya – Ruhsal Açıdan Sağlıklı Aile Sağlıklı Çocuk, 2010.
Prof. Dr. Haluk Yavuzer – Çocuk Eğitimi El Kitabı, 2015.

Çocuk Eğitiminde Ceza ve Olumsuz Sonuçları yazısı ilk önce Aile Kafe üzerinde ortaya çıktı.

Çocuk istismarı, çocuklara bir yetişkin, toplum, devlet veya başka bir çocuk tarafından, bilinçli veya bilinçsiz olarak; bedensel, duygusal, zihinsel veya sosyal gelişimlerini olumsuz etkileyen, çocuğun istismar veya şiddet olarak algılamadığı veya yetişkinlerin istismar olarak kabul etmediği davranışları da içine alan bir davranış uygulanmasıdır.

Çocuk ihmali ise istismara yakın fakat ayrı bir kavramdır. İhmal, bir diğer deyişle çocuk pasif istismarı, çocuğun bakımı, korunması, güvenliği, beslenmesi, giyim ve eğitim ihtiyaçlarının karşılanması, sağlığının korunması ve tıbbi bakımından, gözetiminden ve desteklenmesinden sorumlu kişilerin çocuğun bu temel gereksinimlerini ihmal etmesi ve/ veya karşılayamaması sonucu gelişiminin ve güvenliğinin zarar görmesidir.

İstismar türleri aşağıdaki şekilde sıralanabilir:

A. Fiziksel istismar

Kaza sonucu olmayan ve çocukta fiziksel bir hasara, yaralanmaya ve hatta ölüme neden olabilen tüm erişkin davranışlarını kapsamaktadır. Bu davranışlar; cezalandırma, disiplin, öfke boşaltma ya da başka amaçlarla çeşitli yöntemlerle çocuğa uygulanan fiziksel şiddeti içermektedir. Çürükler, morarmalar, çıkık ve kırıklar ve baş travmaları, fiziksel istismar sonucu sıkça meydana gelen hasarlar arasında sayılmaktadır.

Fiziksel İstismara Uğrayan Çocuklarda Gözlemlenen Sorunlar

• Fiziksel istismara uğrayan çocuk içine kapalı, endişeli, korkak, çaresizdir, otokontrolü bozulur. Kabuslar görür ve kendisini değersiz, terk edilmiş ve reddedilmiş hisseder.
• Fiziksel istismara uğrayan çocuk, hem kendini sevmekte zorlanır, hem de başkalarını sevme becerisinden yoksun olur ve yeni ilişkilere girmeye korkar, bu yüzden yalnız kalır, toplumdan izole olur.
• Aile içi şiddet davranışlarına şahit olan ve maruz kalan çocuk problem çözme yeteneğinden yoksun hale gelir ve fiziksel şiddeti problem çözme yolu olarak benimser. Ne yazık ki, ileride fiziksel şiddet uygulayan bir eş ve ebeveyn olabilme olasılığı artar.
• Yeme bozuklukları, okul başarısızlığı, okuldan kaçma, çetelere katılma, madde bağımlılığı, evden kaçma, riskli ortamlarda bulunma, öfke ve sinirlilikle başa çıkamama, intikam duyguları besleme, kendi kendine zarar verme, mutsuzluk ve depresyonun diğer belirtilerinin görülme sıklığı istismara uğramamış bireylere göre daha yüksektir.
• Çocukların bir kısmında olayların üstesinden gelebilmek adına çoğul kişilik geliştirme görülebilir.

B. Cinsel İstismar

Cinsel istismar psikososyal gelişimini tamamlamamış ve yaşı küçük bir çocuğun bir erişkin tarafından cinsel doyum için kullanılması şeklinde tanımlanabilir. Cinsel istismar; bedensel temas içeren ve bedensel temas içermeyen davranışlar olarak iki boyuta ayrılır. Bedensel temas içermeyen türe teşhircilik, gözetleyicilik ve cinsel ilişkinin çocuklara izletilmesi gibi davranışlar; bedensel temas içeren cinsel istismar kapsamına ise, vajinal, oral ve anal cinsel ilişkiler, ırza geçme, genitallerle oynama, ensest ve fuhuş gibi durumlar girer.

Cinsel İstismara Uğrayan Çocuklarda Gözlemlenen Sorunlar

Fobiler, madde bağımlılığı, evden ve/veya okuldan kaçma, ciddi yeme bozuklukları ( anoreksia nevroza ), aşırı sinirlilik, rastgele cinsel ilişkide bulunma, kronik cinsel enfeksiyonlar, obsesif kompülsiyon, öğrenme bozuklukları, sosyal içe kapanma, kendinden küçüklere cinsel istismarda bulunma psikoz ve özkıyım gibi durumlar için risk grubunu oluşturabilirler.

İstismar türleri arasında, en ağır olanı şüphesiz cinsel istismardır. Bu istismar türünün var olduğu durumlara genellikle duygusal, fiziksel istismarın eşlik ettiği bilinen gerçekler arasındadır. Cinsel istismar ve sonuçlarını, maruz kalan mağdurlara yardım sürecine ayrıntılı şekilde başka bir yazıda değinmenin daha doğru ve faydalı olacağı inancındayım.

C. Duygusal İstismar

Duygusal istismar çocukların kendilerine bakmakla yükümlü olan kişiler tarafından olumsuz tutum ve davranışlara maruz kalarak, gereksinim duydukları ilgi, sevgi ve bakımdan mahrum edilmesi olarak tanımlanır. Duygusal istismarda fiziksel ve cinsel istismarda olduğu gibi somut fiziksel bulgular olmamasına rağmen, çocuk psikolojik olarak derinden etkilenir. Fiziksel hasarın izleri zamanla ortadan kalkmasına karşın duygusal hasarın etkileri yıllarca devam eder.

Duygusal İstismara Uğrayan Çocuklarda Gözlemlenen Sorunlar

Duygusal istismar süreğen hale geldiğinde çocuk aileden uzaklaşır, gergin, uyumsuz ve saldırgan davranışlar sergiler. Alt ıslatma( enüresis), dışkı kaçırma ( encopresis), iştahsızlık, yalan söyleme, hırsızlık, duygusal açıdan tutarsızlık ve uyumsuzluk, organik nedeni olmayan büyüme geriliği, depresyon, güvensizlik, içe dönüklük, intihar, olumsuz benlik kavramı, düşük benlik saygısı vb. fiziksel ve ruhsal problemlerin ortaya çıkması konusunda risk grubunu oluşturabilirler.

D. Ekonomik İstismar

Çocuğun gelişimini engelleyici, haklarını ihlal edici işlerde ya da düşük ücretli iş gücü olarak çalışması ya da çalıştırılması ekonomik istismar olarak tanımlanmaktadır.
Gelir dağılımında giderek artan adaletsizlik, yaygınlaşan yoksulluk, köyden kente hızlı göçler ve bunun sonucunda ortaya çıkan toplumsal ve ekonomik sorunlar ekonomik istismar vakalarını arttırmaktadır. Kaçak işçiliğin artması, çocuk emeğinin ucuz olması ve işverenin ucuz işgücünü tercih etmesi sonucunda çalışan ya da çalışma yaşamına zorlanan çocuk sorunu ortaya çıkmaktadır.

Ekonomik İstismara Uğrayan Çocuklarda Gözlemlenen Sorunlar

Ekonomik istismara uğrayan çocuk, gelişimsel dönemin gereklerini yaşayamayan, duygusal boşlukları olan ve çoğu zaman eğitim hayatından uzak kalan bir birey haline gelebilir.

Yararlanılan Kaynaklar

Prof. Dr. Adnan Kulaksızoğlu, Ergenlik Psikolojisi, 2011
Nur Yalçın, Türkiye’de Çocuk İstismarı ve Çözüm Önerileri, Yüksek Lisans Projesi, 2011

Çocuk İstismarı ve İhmali yazısı ilk önce Aile Kafe üzerinde ortaya çıktı.